Waffen-SS (niem. Zbrojne SS) – rodzaj zbrojnych oddziałów Schutzstaffeln (niem. Sztafety Ochronne), zwanych również SS.
Oddziały zostały utworzone w maju 1940 rozkazem Himmlera, ale już wcześniej istniało kilka elitarnych pułków funkcjonujących w ramach SS (SS-Verfügungstruppen, SS-VT), które walczyły w kampanii wrześniowej. Służyło w nich 18 000 żołnierzy. Przed kampanią we Francji postanowiono rozbudować Waffen-SS do czterech dywizji. W czerwcu 1941 roku formację tę tworzyły 4 dywizje i wiele samodzielnych brygad. Służyło w nich łącznie 220 000 żołnierzy.
Po ataku na ZSRR doceniono bitność esesmanów i zaczęto tworzyć kolejne dywizje, w tym z ochotników z innych państw, np. z Norwegii, Danii, Holandii, Belgii, Łotwy. Z czasem powstały jednostki bośniackie, ukraińskie i inne. Pod dowództwem Waffen-SS walczył również korpus kozacki.
W grudniu 1944 Waffen-SS osiągnęło szczyt swojego rozwoju. W jego skład wchodziło 38 dywizji (niektóre nie w pełni skompletowane), około 15 brygad i mnóstwo mniejszych jednostek, w których służyło aż 950 000 żołnierzy, z czego Niemcy stanowili niewiele ponad jedną trzecią (nie licząc volksdeutschów). Waffen-SS miało także sztab armii (6 Armia Pancerna SS) i 16 sztabów korpusów.
W końcowej fazie wojny kilka elitarnych dywizji Waffen-SS (m.in. Leibstandarte SS Adolf Hitler,Totenkopf, Wiking, Das Reich, Hohenstaufen, Hitlerjugend, Nederland) było najlepiej wyposażonymi i najbitniejszymi oddziałami armii niemieckiej.
Ponosząc ogromne straty (w kwietniu 1945 było już tylko 580 000 żołnierzy), oddziały Waffen-SS walczyły do końca wojny. Mają na koncie wiele zbrodni, z których większość popełniły na froncie wschodnim. Jako część SS, Waffen-SS zostało uznane przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze za organizację zbrodniczą.
Z powodu odrębnej struktury dowodzenia i własnych służb łączności oddziały Waffen-SS miały trudności z bliską współpracą z wykonującymi te same zadania oddziałami Wehrmachtu. Kultywujący pruską tradycję oficerowie Wehrmachtu żywili szczerą pogardę do swoich odpowiedników z Waffen-SS, gdyż zgodnie z prawdą twierdzili, że kariera kadry Waffen-SS zależała w równym stopniu od ich "zapału ideologicznego" co od ich zdolności dowodzenia na polu bitwy. Fakt, że oddziały Waffen-SS były faworyzowane przez Hitlera i innych funkcjonariuszy NSDAP podczas decydowania o przydziałach sprzętu i rekrutów, także wpływał negatywnie na współpracę miedzy Waffen-SS a Wehrmachtem, który uważał, że wykorzystałby te środki w znacznie bardziej efektywny sposób.
Często spotykana opinia o dużej wartości bojowej oddziałów Waffen-SS może mieć źródło w częstym wykorzystywaniu tych oddziałów do akcji przeciwpartyzanckich, policyjnych i represyjnych, gdzie łatwo można było zawyżać bojowe sukcesy wliczając do zabitych po stronie przeciwnej zamordowanych cywili. W konfrontacji z regularnymi wojskami lub dobrze uzbrojoną partyzantką SS-mani ponosili często straty przeczące ich sławie. Przypadki walki do ostatniego naboju wiążą się prawdopodobnie ze strachem przed ponoszeniem odpowiedzialności za zbrodnie wojenne w przypadku dostania się do niewoli. Dużą rolę w kreacji legendy Waffen-SS miała również oficjalna hitlerowska propaganda.
| Kraj pochodzenia | Liczba | Jednostki | Narodowość |
|---|---|---|---|
| Albania | 3000 | 21 DGór | Albańczycy |
| Belgia | 23 000 | 5 DPanc, 27 DGrenPanc | Flamandowie |
| 15 000 | 5 DPanc, 28 DGrenPanc | Walończycy | |
| Wielka Brytania | 50 | Wolny Korpus Brytyjski | Brytyjczycy |
| Bułgaria | 200-1000 (?) | Panzer-Zerstörerbrigade bułgarski | Bułgarzy |
| Chorwacja | 30 000 | 7 DGór, 13DGór, 23 DGór | Chorwaci, Bośniacy |
| Dania | 10 000 | Freikorps Danmark, 5 DPanc, 11 DGrenPanc | Duńczycy |
| Indie | 3500 | Wolny Legion Hinduski | Hindusi |
| Estonia | 20 000 | 20 DGren | Estończycy |
| Finlandia | 1000 | Fiński Batalion Ochotniczy | Finowie |
| Węgry | 15 000 (?) | 22 DKaw, 25 DGren, 26 DGren | Węgrzy |
| Łotwa | 39 000 | 15 DGren, 19 DGren | Łotysze |
| Holandia | 50 000 | 5 DPanc, 23 DGrenPanc, 34 DGren | Holendrzy |
| Norwegia | 6000 | Ochotniczy Legion Norweski, 5 DPanc, 11 DGrenPanc | Norwegowie |
| Francja | 8000 | 33 DGren | Francuzi |
| Włochy | 20 000 | 29 DGren | Włosi |
| Ukraina (Galicja) | 25 000 | 14 DGren | Ukraińcy[1] |
| ZSRR | 12 000 | 29 DGren, 30 DGren | Rosjanie, Białorusini |
| 40 000 - 50 000 (?) |
XV Kozacki Korpus Kawalerii SS | Kozacy | |
| 8000 | 1 Tatarska Brygada Górska SS, Wschodnioturecki Związek Bojowy Waffen-SS | Tatarzy, Azerowie, Turkmeni, Kirgizi, Uzbecy | |
| Rumunia | 3000 | 103 pułk niszczycieli czołgów | Rumuni |
| Serbia | 15 000 | 7 DGór, 21 DGór, Serbski Legion Ochotniczy | Serbowie, Albańczycy |
| Hiszpania | 1000 | 101 hiszpańska kompania ochotnicza SS, 3 kompania 1 batalionu 28DGrenPanc | Hiszpanie |
| Szwecja | 100-130 | 5 DPanc, 11DGrenPanc | Szwedzi |
| Szwajcaria | 700-800 | 5 DPanc, 11DGrenPanc | niemieckojęzyczni Szwajcarzy |
Weterani Waffen-SS zorganizowali się po wojnie w związku tradycji Hilfsgemeinschaft auf Gegenseitigkeit der ehemaligen Angehörigen der Waffen-SS (HIAG), który do połowy lat 70. miał wpływy w organizacjach Bundeswehry oraz w partiach politycznych Niemiec Dopiero na początku lat 80. partie polityczne zaczęły się dystansować, CDU zakończyła swoją współpracę. Związek federalny rozwiązał się w 1992 po tym jak był obserwowany przez Verfassungschutz pod zarzutem współpracy z organizacjami neonazistowskimi.
Ukraińscy weterani SS zostali upamiętnieni w swoim kraju, gdzie we Lwowie powstał pomnik upamiętniający żołnierzy 14 Dywizji Grenadierów SS, a jedną z ulic Tarnopola nazwano imieniem tej jednostki, przy jednoczesnym przemilczaniu ich zbrodniczego charakteru.
Podobne tendencja do gloryfikacji Waffen SS jako oddziałów walczących z radzieckim okupantem, przy jednoczesnym pomijaniu ich zbrodni występuje też na Łotwie