Pawło Szandruk

Pawło Szandruk niem. Paul Schandruk), ur. 28 lutego 1889 we wsi Borsuki, gm. Borsuki w pow. krzemienieckim na Wołyniu w majątku Rzewuskich (obecnie rejon łanowiecki w obwodzie tarnopolskim), zm. 15 lutego 1979) . ukraiński generał, pułkownik dyplomowany WP.

Ukończył Niżeński Instytut Filologiczny, Instytut im. Księcia Bezborodki (1911 r.) i Aleksandryjską Szkołę Wojskową w Moskwie (1913 r.).

Uczestniczył w I wojnie światowej, w 1917 r. w randze sztabskapitana. W marcu 1917 r. dowodził pułkiem piechoty, który w trakcie rewolucji lutowej przekształcił w jednostkę ukraińską. Początkowo walczył z armią carską, a następnie z bolszewikami. W armii Ukraińskiej Republiki Ludowej osiągnął stopień generała porucznika. Po układzie Piłsudski-Petlura z kwietnia 1920 r . oddziały pod jego dowództwem razem z wojskami polskimi atakowały Kijów, a następnie broniły Warszawy. W wyniku podpisania pokoju ryskiego został w listopadzie 1920 internowany razem z żołnierzami ukraińskiej 3 Dywizji Żelaznej. Wspólnie z gen. Kuszczem był wydawcą wojskowego pisma naukowego "Tabor". Druga ojczyzna zaczęła się dla Szandruka w listopadzie 1920 r. w towarowym wagonie pocišgu wiozšcego żołnierzy ukraińskiej Trzeciej Dywizji Żelaznej do obozu internowania w Szczypiornie koło Kalisza. Miesišc wcześniej Polska podpisała rozejm z bolszewikami i opór osamotnionej ukraińskiej armii załamał się w kilka tygodni. Wsiadając do tego pociągu Szandruk zostawiał za sobą sześć lat wojny. Pisał w swojej książce Arms of Valor: "Nie widziałem żadnych szans ani na dalszą walkę, ani na jakąkolwiek zmianę naszego militarnego i politycznego położenia". Na front wyruszał w 1914 r. jako dowódca carskiego regimentu piechoty, w 1917 r. na jego bazie sformował jednostkę ukraińską. Pod Petlurą walczył z Denikinem, Wranglem i bolszewikami. Brał udział w zimowym pochodzie armii Ukraińskiej Republiki Ludowej na bolszewickie tyły, a później razem z Polakami w wyprawie na Kijów, razem z nimi też cofał się później do bram Warszawy i kontratakował. O sojuszu polsko-ukraińskim w swoich wspomnieniach pisał bez entuzjazmu. Wszak oznaczał on rezygnację z Małopolski Wschodniej i części Wołynia. Jeden z rozdziałów zatytułował: "Polska okupacja".

Szandrukowi w pierwszych latach w Polsce mogło się wydawać, że nie wybrał najlepiej. "Mundury naszych ludzi były w łachmanach. Niektórzy oficerowie nie mogli wstawać z łóżek, gdyż nie mieli już niczego co mogliby na siebie założyć" , pisał o pierwszych miesiącach w obozie internowania. Gdy specjalna polsko-sowiecka komisja rozmawiała z internowanymi o powrocie na Ukrainę, polskie kierownictwo obozu aresztowało kilku wysokich oficerów ukraińskich, a szef sztabu generalnego gen. Stanisław Szeptycki powiedział ponoć ukraińskiemu generałowi i ministrowi emigracyjnego rządu URL Wołodymirowi Salskiemu: " Wynoście się z Polski wy szmaciarze".

Ukraińscy żołnierze godzili się więc z losem emigranta. Wtapiali się w otaczające ich życie, żenili z Polkami, a baraki powoli zamieniały się w domy i mieszkania. Szczypiorno to dziś dzielnica Kalisza. Po obozie dawno nie ma śladu. Ostatnia pamiątka to zagubiony wśród kiełkującego zboża mały cmentarzyk. Deszcze dawno wypłukały nazwiska z połamanych, żołnierskich krzyży. I tylko skromny pomnik informuje: "Tym co umarli, ale nie zdradzili Ukrainy. Armia Ukraińska 1923".
W bramie, która mogła być bramą obozu, ciężarówki wzbijają tumany kurzu. Dziś jest tu fabryka mebli. Ukraińcy, którzy przeżyli w Szczypiornie II wojnę, zostali po wyzwoleniu przekazani Armii Czerwonej i wywiezieni. Marian Kryciński ze Szczypiorna, dziś ponaddziewięćdziesięcioletni staruszek, wspomina czasy międzywojenne: " Kiedy lager stał, nie było różnicy czy nasz, czy Ukrainiec. Do szkoły ich dzieciaki z naszymi razem, do pracy my z nimi razem. Kto tam by się zwiedział, któren jest który. Fachowcy byli pierwszorzędni: ślusarze, maszyniści, kowale. Orkiestrę mieli jedną, drugą, znane były w okolicy. Szandruk w obozie pisał artykuły i wspomnienia. Założył ukraiński miesięcznik historyczno-wojskowy "Tabor", publikował też w polskiej prasie wojskowej: "Bellonie", "Przeglądzie Wojskowym" i "Polsce Zbrojnej". Po przewrocie majowym 1926 żołnierze ukraińscy otrzymali paszporty i status uchodźców politycznych.

Współpracował z Wojskowym Biurem Historycznym, Wojskowym Instytutem Naukowo-Wydawniczym, Instytutem Badania Najnowszej Historii Polski, publikował w Bellonie i Przeglądzie Wojskowym. W 1933 r. opublikował pracę Wojna ukraińsko-rosyjska 1920 roku w dokumentach.

Był oficerem kontraktowym Wojska Polskiego (zweryfikowany w stopniu majora) i współautorem Polskiej Encyklopedii Wojskowej (1934). Pozostawał w bliskich kontaktach z generałem Julianem Stachiewiczem i jego bratem - szefem Sztabu Głównego WP generałem Wacławem Stachiewiczem. W 1938 r. ukończył w randze podpułkownika Wyższą Szkołę Wojenną. Szandruk został szefem tajnego sztabu URL, który miał zorganizować armię ukraińską u boku WP w przypadku wojny z ZSRR

Po kapitulacji zażądał spotkania w cztery oczy z gen. Władysławem Andersem, które mu umożliwiono . Po osobistej interwencji Andersa u władz brytyjskich żołnierzy Ukraińskiej Armii Narodowej nie wydano przymusowo ZSRR (przymusową deportację wszystkich obywateli ZSRR przewidywały porozumienia jałtańskie), uznając ich za obywateli polskich i umożliwiono im legalną imigrację do Wielkiej Brytanii i krajów Imperium Brytyjskiego. Po wojnie Pawło Szandruk przebywał w Niemczech, Francji , następnie osiadł w Kanadzie. W roku 1965 został odznaczony przez generała Władysława Andersa krzyżem Virtuti Militari.

Decyzję tę gwałtownie zaatakowała prasa w ZSRR i PRL, a także niektóre gazety na Zachodzie. Kampania przeciw Szandrukowi nie spotkała się z reakcją ze strony oficjalnych polskich czynników emigracyjnych.

W obronę wziął go Jerzy Giedroyc. W liście do Stempowskiego pisał: Szandruk jest w nędzy i bardzo stary. Myślę, że wzięcie go w obronę przez Polaków jest nie tylko obowiązkiem, ale to może mieć duży rezonans wśród Ukraińców i naprawi tę londyńską głupotę. Na łamach Kultury Giedroyc opublikował obszerne fragmenty wspomnień Szandruka i zamieścił własny komentarz, co czynił niezmiernie rzadko. Pisał: Stosunki polsko-ukraińskie od przeszło pięćdziesięciolecia obfitują w ponure karty, często krwawe. Specjalnie, jeśli idzie o okres ostatniej wojny. Są to rzeczy mało znane, kontrowersyjne i zabarwione emocją (...). Niemniej, jeśli się naprawdę poważnie myśli o normalizacji stosunków polsko-ukraińskich, która dziś bardziej niż kiedykolwiek jest koniecznością historyczną obu narodów, jest już najwyższy czas, aby te sprawy zbadać z całą bezstronnością. Trzeba skończyć nareszcie z tą atmosferą, która zatruwa Europę Wschodnią