Niechciani goście                                    

Oświadczyli, że należą do regularnych oddziałów Wojska Polskiego, a w Czechosłowacji prowadzą akcję repatriacyjną. Podejrzliwy Sindelár nie dał wiary ich wyjaśnieniom i zażądał, aby udali się wraz z nim do pobliskiego dowództwa sowieckiego celem potwierdzenia tożsamości.
Po krótkich pertraktacjach dowódca polskiego oddziałku wyraził na to zgodę. Sindelár wraz z swym kierowcą szer. Vlastimilem Maliną pojechali przodem. Dodge początkowo toczył się posłusznie za nimi, jednak po pewnym czasie niespodziewanie zatrzymał się, a jadący nim Polacy zaczęli dawać znaki, że nastąpiła awaria. Gdy obaj Czesi wysiedli ze swego pojazdu i zbliżyli się do ciężarówki, jej pasażerowie niespodziewanie rozbroili ich i związali. W niedalekim lesie rozegrał się ostatni akt dramatu: Sindelára i Malinę zabito strzałami w tył głowy, a ich ciała zamaskowano gałęziami. Dokonawszy egzekucji, Polacy ruszyli w stronę amerykańskiej strefy okupacyjnej i w miasteczku Loket poddali się Amerykanom. Niedługo jednak cieszyli się wolnością. Władze czechosłowackie szybko wpadły na ich trop i zażądały ekstradycji. Doszło do niej już 10 lipca. W czasie transportu Polacy podjęli jeszcze jedną próbę ucieczki. W jej trakcie siedmiu z nich zginęło, dwóch zostało rannych, sześciu schwytano, a ośmiu pozostało na wolności. Śledztwo wykazało, że należeli do oddziału Armii Krajowej dowodzonego przez por. Tadeusza Kuncewicza, który postanowił przebić się do stacjonującej wówczas na terytorium Czechosłowacji Brygady Świętokrzyskiej.

KIERUNEK: CZECHY

Brygada Świętokrzyska powstała latem 1944 roku z polowych oddziałów Narodowych Sił Zbrojnych, które nie uznały umowy o zjednoczeniu z Armią Krajową z 7 marca 1944 roku. Aż do stycznia 1945 roku działała na terytorium Polski, jednak ze względu na antysowieckie nastawienie dowódców i żołnierzy o jakimkolwiek porozumieniu ze zbliżającą się Armią Czerwoną nie mogło być mowy. Dlatego po rozpoczęciu sowieckiej ofensywy w styczniu 1945 roku brygada rozpoczęła odwrót na zachód, na głębokie niemieckie tyły. Niemcy zaproponowali dowódcy jednostki płk. Antoniemu Bohun-Dąbrowskiemu (właśc. Antoniemu Szackiemu) przemarsz przez Czechosłowację, a ten zgodził się. W swych wspomnieniach odnotował: Marsz na Czechy nam odpowiadał. Liczyliśmy, że bratni naród czeski ułatwi nam ciężką wędrówkę i że znajdziemy u nich zrozumienie dla naszej sprawy – i nie zawiedliśmy się!

Granicę przedwojennej Czechosłowacji brygada przekroczyła 22 lutego 1945 roku w pobliżu wioski Chotesovice na Pogórzu Karkonoskim. Tu też Niemcy zażądali, aby jednostka w pełni im się podporządkowała, co jednak płk Dąbrowski odrzucił. Dalszy przemarsz brygady możemy zrekonstruować na podstawie rozkazów dziennych jej dowódcy.  Najpierw przemieszczała się w kierunku południowo-zachodnim, aby w pobliżu miast Ústek i Melník, które znajdowały się już na terytorium Protektoratu Czech i Moraw, zawrócić o 180 stopni i kontynuować marsz na południowy wschód aż do wsi Rozstání w pobliżu Blanska (ok. 20 km na północ od Brna), gdzie Polacy pozostali od 18 marca do 13 kwietnia 1945 roku. W czasie przemarszu często spotykali się z Czechami.
Płk Dąbrowski wspominał te spotkania bardzo pozytywnie: Ludność czeska odnosiła się do nas bardzo życzliwie. Podczas odpoczynku i w czasie przemarszu, pomagała nam w miarę swoich bardzo skromnych możliwości, dzieląc się nieraz ostatnią kromką kartkowego chleba. W domach na noclegach starali się dać żołnierzowi największą wygodę, odstępując nawet własne łóżka. Serdeczna i szczera pomoc ze strony Czechów pozostawiła w naszych sercach najlepsze wspomnienia i wdzięczność dla nich. Oni nam współczuli i rozumieli nasze ciężkie położenie żołnierzy-tułaczy. Powyższa charakterystyka Czechów wydaje się niezwykle interesująca, gdy weźmiemy pod uwagę, że po zakończeniu wojny ich stosunek do brygady i zrozumienie dla jej antysowieckiej postawy radykalnie się zmieniły.

Już w kwietniu 1945 roku brygada nawiązała kontakty z czeskim ruchem oporu za pośrednictwem czeskiego oficera, który występował jako łącznik. Zawarto porozumienie, że polska jednostka wesprze antyniemieckie powstanie w Pilźnie. Jest to o tyle interesujące, że ta  decyzja zapadła na Morawach, dość daleko od tego miasta. Współpracę z czeskim ruchem oporu dowództwo brygady przywitało z zadowoleniem, ponieważ zyskiwało w ten sposób argument przeciw zarzutom o kolaborację z nazistami.

U BOKU NIEMCÓW CZY PRZECIW NIM

Z Rozstání brygada skierowała się na zachód, w stronę Pilzna, aby nawiązać łączność z armią amerykańską. Nie wiadomo, czy dostała od Niemców zgodę na ten przemarsz, niemniej organy niemieckie musiały o tym wiedzieć, gdyż na terenach tak gęsto zaludnionych nie można było utrzymać w tajemnicy przemieszczania się ponadtysięcznej grupy uzbrojonych ludzi. W czasie przemarszu płk Bohun-Dąbrowski otrzymał od czeskiego ruchu oporu ostrzeżenie, że w okolicach południowoczeskiego miasta Tabor znajduje się dywizja SS z rozkazem rozbicia Brygady Świętokrzyskiej. Dzięki tej informacji polscy żołnierze uniknęli niebezpieczeństwa i 28 kwietnia 1945 roku bezpiecznie dotarli do wioski Vsekary, położonej  ok. 30 km na południowy zachód od Pilzna. Tu brygada nawiązała łączność radiową i lotniczą z Amerykanami. Jednocześnie Polacy rozpoczęli działania bojowe przeciwko Niemcom, obsadzając drogę do Pilzna pomiędzy miejscowościami Holydsov i Stankov. W Holydsovie znajdował się wówczas kobiecy obóz pracy. Wśród blisko 700 więźniarek było 167 Polek. 5 maja żołnierze brygady wyzwolili obóz, biorąc do niewoli ok. 200 esesmanów. Następnego dnia doszło do pierwszego spotkania z patrolem zbliżającej się od zachodu 3 Armii amerykańskiej gen. George’a Pattona.
Przemarsz Brygady Świętokrzyskiej był osiągnięciem godnym podziwu, zważywszy, jak wielki dystans musieli pokonać jej żołnierze. Z drugiej strony jasne jest, że Niemcy przepuścili Polaków do Czech, bo mieli w tym swój cel. Planowali wykorzystanie brygady jako oddziałów dywersyjnych zrzucanych na sowieckich tyłach. Dowództwo brygady starało się wprawdzie unikać wypełniania niemieckich żądań, ale nie mogło tego robić w nieskończoność. Ostatecznie trzeba było przynajmniej częściowo wyjść naprzeciw oczekiwaniom Niemców i kilkudziesięciu Polaków zrzucono w grupach zwiadowczych na tyły Armii Czerwonej. Wcześniej dowództwo brygady wysłało do Polski, na ziemie zajęte przez wojska sowieckie, kilku posłańców, którzy mieli nawiązać kontakt ze strukturami NSZ. W tym przedsięwzięciu obok służb niemieckich brała udział działająca w okolicach Pragi czeska organizacja podziemna Huberta Jury (pseudonim Tom). O ścisłej współpracy brygady z organami niemieckimi świadczy i to, że w Protektoracie, w pobliżu Kolína, Niemcy przekazali jej dowództwu żonę byłego premiera rządu emigracyjnego Stanisława Mikołajczyka, która była wcześniej więziona w obozie koncentracyjnym, jak również fakt, że zgadzali się na rekrutację do brygady jeńców polskich. Jednak działalność Brygady Świętokrzyskiej na terytorium Sudetów oraz Protektoratu Czech i Moraw do momentu niemieckiej kapitulacji wciąż pełna jest białych plam, których usunięcie uniemożliwia brak źródeł.

KŁOPOTLIWI GOŚCIE

Archiwa czeskie dostarczają natomiast wielu informacji na temat pobytu Brygady Świętokrzyskiej w zachodnich Czechach od momentu zakończenia wojny aż do jej odejścia do Bawarii 6  sierpnia 1945 roku. Polacy zostali początkowo zakwaterowani w wioskach na przedgórzu Szumawy: we Vsekarech (dowództwo), Stichovie, Neumeru i Kvícovicach. Wszystkie te miejscowości znajdowały się ok. 30 km od linii demarkacyjnej oddzielającej wojska sowieckie od amerykańskich. 26 czerwca 1945 roku brygada przemieściła się o 20 km na zachód do powiatu Tachov, zajmując wioski Bernartice, Strachovice, Dubec, Borek (od lipca – Pres). Brygada znalazła się na pograniczu anektowanym w 1938 roku przez Trzecią Rzeszę na mocy układu monachijskiego, które zamieszkiwali przeważnie Niemcy sudeccy.

Pozostawało jedynie kwestią czasu, kiedy czechosłowackie organy państwowe, dążące do odnowienia swej jurysdykcji nad terenami pogranicznymi, będą musiały zająć stanowisko wobec Brygady Świętokrzyskiej. Nastąpiło to już kilka dni po zakończeniu wojny. Do dowództwa brygady dołączył czechosłowacki oficer łącznikowy por. Alois Peták, który składał przełożonym regularne raporty. Stosunek organów czechosłowackich do brygady był raczej negatywny. Miało to wiele przyczyn, a najważniejszą stanowił odmienny stosunek do ZSRR. Charakterystyczną cechą światopoglądu Czechów była wówczas sympatia do Rosjan, wynikająca w znacznej mierze z faktycznej nieznajomości reżimu sowieckiego, z którym większość obywateli czechosłowackich (w przeciwieństwie do Polaków) nie miała jeszcze negatywnych doświadczeń. Niebagatelną rolę odgrywał także fakt wyzwolenia ogromnej większości Czechosłowacji przez Armię Czerwoną. Chociaż wiemy dziś, że tak nie było, wielu Czechów wierzyło wówczas, że ZSRR jako jedyny chciał udzielić Czechosłowacji pomocy we wrześniu 1938 roku. Nie można się zatem dziwić, że antysowiecka postawa Brygady Świętokrzyskiej nie spotykała się w Czechosłowacji ze zrozumieniem. Ukazuje to także identyfikowanie się z artykułem polskiego dziennikarza Stefana Litauera (notabene sowieckiego agenta), którego tekst Polscy faszyści panują w pięciu czeskich wioskach ukazał się w brytyjskim dzienniku „News Chronicle” latem 1945 roku i został przedrukowany przez wiele czechosłowackich gazet, z komentarzem, że należy położyć kres panoszeniu się polskich desperatów na Szumawie. Sympatie obywateli czechosłowackich dla Brygady Świętokrzyskiej słabły.
Nie ma wątpliwości, że na antypolskie nastawienie prasy czechosłowackiej miało wpływ zaostrzenie stosunków z Polską, a zwłaszcza odżywający konflikt o Zaolzie. Popularności nie przysporzyła Brygadzie Świętokrzyskiej także wiadomość o opisanym już zabiciu por. Sindelářa i szer. Maliny przez żołnierzy polskich pod Sluknovem, nadana przez radio czechosłowackie 26 lipca 1945 roku.

W tym czasie stosunki między władzami czechosłowackimi a brygadą stawały się coraz bardziej napięte. Jednostka dostawała wprawdzie aprowizację od armii amerykańskiej, ale jedynie dla żołnierzy (Amerykanie przekazali też Polakom nowy sprzęt wojskowy). Tymczasem do brygady wciąż dołączali Polacy powracający z obozów koncentracyjnych, w tym członkowie NSZ. Żywność dla nich można było kupować u miejscowej ludności, bądź też – gdy odmawiała ona sprzedaży – rekwirować. Sytuację utrudniał fakt, że Polacy płacili markami niemieckimi, które straciły ważność na terytorium Czechosłowacji. Co gorsza, skupowanie towarów przez żołnierzy brygady prowadziło do tego, że mieszkańcy okolicznych wiosek nie mogli wywiązać się z nałożonych przez państwo obowiązkowych dostaw żywności. Nie podobało się to oczywiście urzędom czechosłowackim, które zmagały się z brakiem żywności.

Coraz częściej mieszkańcy wiosek, w których kwaterowali żołnierze brygady, skarżyli się na zachowanie Polaków. W jednym z dokumentów czytamy: Polacy zabierali i zabierają ludziom po wioskach dobytek i wieprze, które sami zabijają. Mieszkają w domach, podczas gdy tutejsi ludzie nie mają gdzie spać, kiedy oni zajmują ich łóżka. Zbiory zostały zaniedbane, panuje zupełny nieurodzaj. Nikt nie może się im przeciwstawić. Mieszkańcy byli już z deputacją u dowództwa armii amerykańskiej nie tylko miejscowego, ale nawet w Pilźnie, jednak bezskutecznie. Niektóre rodziny przeprowadziły się stąd, mówiąc, że nie mogą tu dłużej mieszkać. [...] Polacy mówią ludziom, że to jest ich nowy dom, że nikt ich stąd nie ruszy, że wspólnie z tutejszymi będą go bronić z bronią w ręku. Ludzie, którzy tu mieszkają, nigdy nie wyobrażali sobie takiego wyzwolenia i są bardzo rozgoryczeni.

Stosunek Polaków do miejscowej ludności niemieckiej pozostawał chłodny. Kiedy w Bernarticach przed przybyciem polskich żołnierzy tamtejsi Niemcy wybudowali bramę triumfalną z napisem Herzlich willkommen, Polacy kazali ją natychmiast zburzyć. Gdzie indziej jeden z oficerów wydał Niemcom rozkaz, aby zamietli całą wioskę, inny zaś kazał niemieckiemu staroście stawać przed sobą na baczność, zapowiadając, że Polacy będą tak postępować wobec Niemców, jak Niemcy postępowali względem Polaków w czasie okupacji.

Dla zachowania obiektywizmu należy jednak podkreślić, że dowództwo brygady starało się przeciwdziałać incydentom: wyjaśniać przypadki kradzieży i innych przestępstw, karać winnych i zwracać zrabowane mienie. O zwiększonej aktywności polskiej żandarmerii polowej z zadowoleniem informował por. Peták: Polska żandarmeria pracuje w dzień i w nocy. Objeżdża rejon zakwaterowania na rowerach, motocyklach i samochodach. Mają także dwa więzienia, w których przebywa stale ok. 10 aresztantów. Z ich nadzwyczajnej aktywności widać, że dostali ścisły rozkaz utrzymać porządek. Polacy zaproponowali też pomoc przy żniwach, dostarczenie wozów i ludzi. Od 27 lipca tego roku rotm. Żuraw z 15 ludźmi, 13 parami koni i 13 wozami  oddelegowany jest do pomocy komisji administracyjnej w Primdzie. [...] Codziennie są do dyspozycji jej przewodniczącego. Jako warunek stawiają: za każdy dzień pracy 1 tonę zboża. Na razie nic jednak nie otrzymali.

NOBODY SEEMS TO WANT THEM…

Polacy nie czuli się jednak całkowicie bezpieczni na terytorium Czechosłowacji i mieli obawy, że tamtejsze władze wydadzą ich w końcu polskim urzędom, co dla większości oznaczałoby co najmniej długoletnie więzienie. Płk Dąbrowski meldował na ten temat naczelnemu wodzowi Polskich Sił Zbrojnych: Władze czeskie utrudniają Polakom na terenie Czechosłowacji wycofanie się na Zachód, zatrzymując ich w obozach do dyspozycji Komitetu Lubelskiego. 26 maja dwaj żołnierze brygady zostali aresztowani przez organy czechosłowackie i przekazani Sowietom. 6 lipca doszło nawet do potyczki z jednostkami sowieckimi, które usiłowały otoczyć Polaków. Jednak Amerykanie ostro zaprotestowali i ostrzegli władze czechosłowackie przed podejmowaniem akcji wojskowych wobec Brygady Świętokrzyskiej: Dowództwo amerykańskie uznało sprawę polskiej brygady za swój problem i będzie postępować w tej kwestii zgodnie z przyjętymi przez siebie zasadami. Nieprzychylny stosunek organów czechosłowackich wobec brygady skłonił jej dowództwo do jak najszybszego nawiązania kontaktu ze sztabem naczelnego wodza Polskich Sił Zbrojnych,  celem oficjalnego uznania jednostki za ich część i przemieszczenia do Niemiec.

Problemy związane ze stacjonowaniem Brygady Świętokrzyskiej na terytorium CˇSR skłoniły w czerwcu 1945 roku władze czechosłowackie do zwrócenia się do aliantów z żądaniem, aby została ona wycofana do Niemiec. Interweniowano zarówno za pośrednictwem misji wojskowej przy SHAEF (Supreme Headquarters of Allied Expeditionary Forces), jak i kanałami dyplomatycznymi poprzez ambasadę w Londynie. Czechosłowacki ambasador w Wielkiej Brytanii Maximilián Ervín Lobkowicz spotkał się w tym celu z szefem Departamentu Północnego Foreign Office Christophem Warnerem, którego szczegółowo poinformował o całej sprawie. Anglik wyraził pełne zrozumienie dla stanowiska czechosłowackiego i powiedział, że nie rozumie zbyt dobrze, dlaczego dowództwo amerykańskie, w którego sektorze przez jakąś pomyłkę znalazła się brygada, waha się przeciw niej stanowczo wystąpić. [...] Przyobiecał też interweniować telefonicznie u odpowiednich czynników wojskowych, aby uświadomić im wagę tej sprawy. Doniesienia ambasadora czechosłowackiego potwierdził także konsul brytyjski w Pilźnie, który przygotował raport na temat Brygady Świętokrzyskiej. Podkreślił w nim, że ze względu na antysowiecką postawę Polacy nie mogą w żadnym wypadku powrócić do Polski, lecz ich dalszy pobyt w Czechosłowacji doprowadzi do pogorszenia stosunków z urzędami czechosłowackimi.

Amerykanie jednak zwlekali z przemieszczeniem brygady do swej strefy okupacyjnej w Niemczech. Nic dziwnego, bo w wyniszczonym wojną kraju brakowało żywności, a trzeba ją było zapewnić nie tylko Niemcom, ale także ogromnej liczbie robotników przymusowych, więźniów obozów koncentracyjnych, jeńców itp. Przyjęcie dodatkowych 1500 osób nie leżało w interesie żadnego z dowódców amerykańskich. Sytuację dobrze charakteryzuje raport urzędnika czechosłowackiego z 13 lipca 1945 roku o interwencjach u Amerykanów w sprawie brygady: Oświadczono nam, że sprawa została zgłoszona dowództwu armii w Monachium, jednak, zgodnie ze słowami referenta, „nobody seems to want them”.

W kwietniowym numerze "Mówią wieki" ukazał się interesujący tekst Jiriego Friedla na temat Brygady Świętokrzyskiej NSZ. Autor wiele miejsca poświęcił oddziałowi AK por. Tadeusza Kuncewicza "Podkowy", którego żołnierze, jak wykazało śledztwo, zabili strzałami w tył głowy czeskiego oficera i jego kierowcę. Według Friedla oddział ten postanowił się przebić do stacjonującej wówczas na terytorium Czechosłowacji Brygady Świętokrzyskiej. Autor tę część tekstu napisał prawdopodobnie wyłącznie na podstawie akt czechosłowackiego aparatu bezpieczeństwa, inaczej bowiem trudno wytłumaczyć, skąd w nim tyle błędnych informacji i niedopowiedzeń.
Wypada zacząć od wyjaśnienia, kim był polski dowódca oraz jaki charakter miał wspomniany oddział. Tadeusz Kuncewicz "Podkowa" od jesieni 1939 roku należał do najaktywniejszych organizatorów podziemia na Zamojszczyźnie. Sprawował wiele ważnych funkcji w ZWZ, a następnie AK. Jego aktywność sprawiła, że połowie 1941 roku Niemcy zaczęli go poszukiwać. Ukrywający się "Podkowa" całkowicie poświęcił się pracy konspiracyjnej. Wiosną 1942 roku na rozkaz przełożonych stworzył oddział dywersyjny, który w końcu tego roku został przekształcony w stały oddział partyzancki złożony z chłopów z okolic Zamościa, Szczebrzeszyna i Zwierzyńca. Na tym terenie nie istniały komórki Narodowych Sił Zbrojnych, a swe siatki obok AK miały jedynie Bataliony Chłopskie. Warto podkreślić, że poglądy polityczne "Podkowy" były dalekie od ideologii NSZ.
Oddział por. Tadeusza Kuncewicza oddział przejawiał dużą aktywność bojową. To na nim w dużej mierze spoczął ciężar walki z Niemcami w okresie wysiedleń i pacyfikacji Zamojszczyzny rozpoczętych w listopadzie 1942 roku. Latem 1943 roku pod jego rozkazami walczyło 120 partyzantów. Ludność co najmniej kilku tamtejszych wsi zawdzięcza "Podkowie" ocalenie. W okresie akcji "Burza" dowodził 2 batalionem 9 pułku piechoty AK i zadał wycofującym się Niemcom ciężkie straty: wziął do niewoli ok. 30 żołnierzy niemieckich i zdobył kilkanaście wozów z bronią i amunicją. 26 lipca 1944 roku batalion opanował miasteczko Szczebrzeszyn na kilka godzin przed wkroczeniem Armii Czerwonej.
Sowieci niedługo po wejściu rozbroili polskie oddziały, część partyzantów aresztowali i wywieźli w głąb ZSRR. "Podkowa" musiał się ukrywać. W końcu 1944 roku rozpoczął odbudowę siatki konspiracyjnej, a w marcu 1945 roku znowu stanął na czele swojego oddziału. W krótkim czasie dowodzony przez niego oddział rozbił większość posterunków MO w zachodniej części Zamojszczyzny, a 27 kwietnia 1945 roku opanował Janów Lubelski i uwolnił wszystkich więźniów z miejscowego więzienia. "Podkowa" to legenda Zamojszczyzny, w wielu wioskach na Roztoczu pseudonim ten jest wymawiany z głębokim szacunkiem. Ostatnio jego imię otrzymała jedna z nowych, tzw. unijnych strażnic Straży Granicznej. Nie ma książki dotyczącej podziemia niepodległościowego na Lubelszczyźnie, w której jego pseudonim nie pojawiłby się przynajmniej kilkanaście razy.
Przejdźmy do sprostowania informacji zawartych w tekście Friedla. "Podkowa" nigdy nie zamierzał przyłączyć się do Brygady Świętokrzyskiej. Biorąc pod uwagę ówczesne możliwości komunikowania się pomiędzy sowiecką a amerykańska strefą okupacyjną, jest mało prawdopodobne, by Tadeusz Kuncewicz wiedział o istnieniu tej formacji, nie mówiąc już o miejscu jej stacjonowania. W maju 1945 roku rozformował oddział i zgłosił swoim przełożonym chęć przedarcia się przez Niemcy do 2 Korpusu gen. Andersa. Pozwolenie otrzymał i w końcu czerwca oznajmił podkomendnym, że z powodu dużego ryzyka mogą z nimpojechać wyłącznie młodzi mężczyźni nie mający rodzin. Zgłosiło się 22 ochotników, z którymi wyruszył w drogę.
Wbrew temu, co napisał Jirˇi Friedl, żaden z partyzantów nie był ubrany w mundur sowiecki. Przy słabej znajomości języka rosyjskiego u jego podkomendnych takie przebranie byłoby wyłącznie przeszkodą. Wszyscy żołnierze "Podkowy" nosili łatwe do zdobycia mundury berlingowskiego WP, posiadali też odpowiednie przepustki i sfałszowane dokumenty. W Zwierzyńcu zatrzymali studebakera (a nie dodge’a, jak chce Friedl), którym jechało dwóch propagandzistów PPR. Amerykańskie studebakery były wówczas powszechnie używane przez Armię Czerwoną i oddziały WP. Jeśli były na nich namalowane jakieś gwiazdy (Friedl pisze o amerykańskiej gwieździe na samochodzie żołnierzy Kuncewica), to z pewnością nie były to oznaczenia armii USA. Poruszanie się samochodem oznakowanym "po amerykańsku" wzbudziłoby natychmiastowe zainteresowanie NKWD lub UB.
Po przejechaniu mostu na Wiśle obaj aktywiści zostali zastrzeleni w lesie, a "podkowiacy" pojechali przez Stalową Wolę i Sandomierz w kierunku Dolnego Śląska. Partyzanci często zmieniali po drodze tablice rejestracyjne i starali się trzymać bocznych dróg. "Podkowa" posiadał jedynie mapy obszarów należących do Polski w 1939 roku. W związku z tym po przekroczeniu przedwojennej granicy partyzanci musieli jechać "na orientację". Konieczność unikania głównych szlaków sprawiła, że 5 lipca oddział zgubił się i zamiast do Niemiec wjechał do Czechosłowacji. Jeden z partyzantów Zdzisław Szyndzielarz jeszcze w okresie międzywojennym był w tych okolicach i znał mieszkającą w Sluknovie polską rodzinę Kłusowskich. Szyndzielarzowi udało się doprowadzić partyzantów na miejsce. Okazało się jednak, że w domu Kłusowskich mieszka Niemka, do której 6 lipca przyjechał narzeczony – czeski oficer (dzięki Friedlowi wiemy że nazywał się Josef Sindelar i był oficerem wywiadu w stopniu porucznika). Mający słabość do kobiet por. Tadeusz Kuncewicz traktował atrakcyjną Niemkę z dużą atencją, co, jeśli wierzyć relacji jednego z członków wyprawy, bardzo denerwowało Czecha, który na dodatek zaczął coś podejrzewać. Opuścił on niebawem dom Kłusowskich, a po kilku godzinach przyjechał samochodem z kierowcą. Przywiózł rozkaz natychmiastowego stawienia się dowódcy oddziału polskiego w komendanturze sowieckiej. Por. Kuncewicz oświadczył, że nigdzie nie pojedzie bez żołnierzy. W związku z tym czechosłowacki oficer nakazał, by wszyscy udali się do komendantury.
Zgodnie z tym, co napisał Friedl, partyzanci wsiedli do studebakera. Autor tekstu nie wspomniał jednak, że w drugim samochodzie oprócz czechosłowackich wojskowych
jechała Niemka. Partyzanci rzeczywiście sfingowali awarię samochodu i zastrzelili Sindelara i jego kierowcę Vlastimila Malinę. Zastępca "Podkowy" Marian Mijalski "Maf" nalegał na "Podkowę", by nie zostawiać żadnych świadków i zastrzelić także Niemkę. "Podkowa" nie wyraził na to zgody. Kazał jedynie przywiązać ją do drzewa. Jak się później okazało, decyzja ta zaważyła na losie wyprawy.
Gdy "Podkowa" z podkomendnymi pojechali w stronę Niemiec, dziewczyna zdołała się uwolnić i zawiadomić organy ścigania. Po niedługim czasie Polacy zorientowali się,
że są poszukiwani. Udało się im dojechać do Łaby, do której zepchnęli samochód. Dalej ruszyli pieszo. Dwie kolejne doby spędzili ukryci w lasach, a po zmierzchu maszerowali na zachód. W końcu w środku nocy doszli do samotnego domu, którego właściciel, miejscowy Niemiec, powiedział im, że w następnej miejscowości stacjonują Amerykanie, i ofiarował im swoją pomoc. Przeprowadził ich przez kładkę i po dwóch godzinach marszu znaleźli się w strefie amerykańskiej. Dwóch partyzantów zeszło do miasta, a pozostali zajęli pozycje obronne i przygotowali się do walki. 10 lipca ok. 8 rano pod ich stanowiska podjechał jeep z oficerem armii amerykańskiej i podkomendnymi "Podkowy". Wśród partyzantów zapanowała nieopisana radość. Znający nieco angielski "Maf" poinformował Amerykanów, że wszyscy zgłaszają chęć wstąpienia do armii gen. Andersa. Polacy zeszli do miasta, gdzie oddali posiadaną broń i otrzymali amerykańskie racje żywnościowe, papierosy i gumę do żucia. Następnego dnia oficer amerykański zabrał Tadeusza Kuncewicza na przesłuchanie, podczas którego nakazał mu pokazać, jaką drogą oddział dotarł w te okolice. Następnie Amerykanie aresztowali Polaków i osadzili w więzieniu. Po kilku godzinach przyjechała ciężarówka, a uzbrojeni funkcjonariusze czechosłowaccy przejęli aresztantów. Partyzantów przewieziono do Karlowych Warów i zamknięto w więzieniu na terenie koszar. Tam zaczął się koszmar. Strażnicy więzienni najpierw zabrali Polakom skórzane pasy i kurtki, a potem urządzili im "ścieżkę zdrowia". Kazano im stać na baczność i bito wyjętymi z prycz deskami. Niektórzy zostali tak zmasakrowani, że kilkakrotnie tracili przytomność. Później do wiezienia przywieziono Niemkę, która rozpoznała aresztowanych. Partyzanci znaleźli się w sytuacji bez wyjścia.
Po konfrontacji żołnierzy "Podkowy" wprowadzono do więźniarki z zamiarem przewiezienia do więzienia w Pradze. Eskortowało ich sześciu uzbrojonych w pistolety
maszynowe konwojentów. Trzech siedziało w kabinie kierowcy, a trzech razem z więźniami, w tylnej, oddzielonej kratami, części samochodu. Mimo to więźniowie podjęli próbę ucieczki. Podczas postoju, gdy podawano im wodę, rzucili się na konwojentów z tyłu samochodu, jednemu zdołali nawet odebrać broń. Wówczas strażnicy siedzący w szoferce zaczęli strzelać przez okienko oddzielające kabinę kierowcy od tylnej części auta.
Tu znowu dotykamy artykułu Friedla, który napisał, iż w trakcie ucieczki zabito siedmiu partyzantów, a ośmiu, w tym dwóch rannych, zostało schwytanych. W rzeczywistości jeszcze w samochodzie zginęło ośmiu partyzantów. Byli to Marian Wodyk "Szbelka", Zygmunt Kuncewicz "Podkówka" (młodszy brat "Podkowy"), Jan Chwiejczak "Żwirko", Władysław Olechowicz "Żuraw", Stanisław Olczyk, Zdzisław Szyndzielorz "Lotnik", Augustyn Poździk "Korsarz" i Wacław Węgliński "Ryś". Ci, których nie dosięgły kule, wyskoczyli z samochodu i zaczęli uciekać. Marian Mijalski "Maf", Seweryn Błąszak "Szczygieł" i Tadeusz Jankowski "Żbik" zostali ujęci kilka minut później. Konwojenci zaczęli ich bić i kopać. Marian Mijalski został wówczas zamęczony na śmierć. "Podkowa", Piotr Radziejowski "Gwiazda", Henryk Jóźwiakowski "Żmijka", Witold Lew "Azja", Tadeusz Juściński "Lew", Zbigniew Hyckiwicz "Szczerbaty" oraz Tadeusz Wiatrowski "Nevada" zostali złapani w ciągu następnych dwóch dni. Ucieczka powiodła się czterem partyzantom. Trzech z nich: Henryk Marczeski "Jurand", Wacław Mączka "Wierny" i Stanisław Bizior "Eam", wróciło do Polski, a Jan Chwiejczak "Wrzask", przedostał się do amerykańskiej strefy okupacyjnej i trafił do 2 Korpusu. Warto dodać, że 1946 roku komisja weryfikacyjna Polskich Sił Zbrojnych zaliczyła "Wrzaskowi" okres służby w ZWZ-AK (lata 1941–1944) jako służbę w Wojsku Polskim. Natomiast wszystkie wnioski żołnierzy Brygady Świętokrzyskiej zostały odrzucone.
Friedl trafnie zauważył, że Polacy, w przeciwieństwie do Sowietów, nie cieszyli się popularnością wśród obywateli Czechosłowacji. Odczuli to boleśnie schwytani żołnierze "Podkowy". Przewieziono ich do więzienia w Czeskiej Kamienicy i poddano torturom. Bito ich gumowymi i drewnianymi pałkami aż do omdlenia, cucono i znowu bito. Tadeusz Kuncewicz przeszedł najcięższe tortury. Funkcjonariusze czechosłowackiej Narodnej Bezpecnosti (NB) wciskali mu pod paznokcie główki od zapałek, które potem podpalali, pod skórę prawej dłoni włożyli mu ostrze od kuchennego noża itp. Dodatkową torturą było głodzenie aresztowanych. W rezultacie takiego traktowania Piotr Radziejowski i Witold Lew zmarli z wycieńczenia. Funkcjonariusze NB chcieli wymusić na partyzantach przyznanie się do przynależności do "polskiej SS". Rzecz jasna więźniowie odrzucali to absurdalne oskarżenie. Polakom nie wytoczono procesu, nie pozwolono też kontaktować się z rodziną przez przedstawicielstwo polskie w Czechosłowacji. Dopiero po pół roku Sewerynowi Błaszczakowi "Szczygłowi" udało się za pośrednictwem wychodzącego z więzienia Czecha przekazać gryps do rodziny w Polsce. Aresztanci zaczęli otrzymywać paczki z kraju, co pozwoliło im przeżyć. Polacy przeszli przez więzienia na Hradczanach, Pankracu i Czeskiej Lipie. W lipcu 1947 roku na żądanie polskich władz komunistycznych siedmiu pozostających przy życiu partyzantów przekazano polskiemu UB. Dzięki amnestii sześciu z nich po kilku miesiącach opuściło więzienie. Jedynie por. Tadeuszowi Kuncewiczowi urządzono proces i skazano go na 15 lat więzienia. W oskarżeniu nie ma słowa na temat zabicia czechosłowackich obywateli. Z więzienia wyszedł w 1955 roku.
W dziejach wyprawy Tadeusza Kuncewicza oraz w jej późniejszych historycznych ujęciach widać różnicę polskiego i czeskiego doświadczenia historycznego. Dla
polskiego partyzanta współpraca z komendanturą sowiecką była aktem zdrady, dla oficera niekomunistycznej i demokratycznej w tym czasie Czechosłowacji – normalną procedurą. Polacy uciekający z rządzonego przez komunistów kraju dla Czechów byli członkami SS lub niemieckimi kolaborantami. Echem takiego postrzegania rzeczywistości jest automatyczne przypisywanie oddziałowi AK
Tadeusza Kuncewicza chęci dołączenia do "polskich faszystów" z Brygady Świętokrzyskiej. Warto też podkreślić, że o ile śmierć czechosłowackiego oficera i jego kierowcy z rąk polskich partyzantów odbiła się głośnym echem w Czechosłowacji, o tyle śmierci jedenastu członków AK (w tym trzech zmarłych z powodu tortur lub głodu) w Polsce praktycznie nie zauważono. Dopiero poznanie wojennych i tużpowojennych dziejów obu społeczeństw czyni tę sytuację zrozumiałą.

dr Rafał Wnuk, adiunkt w Instytucie Studiów Politycznych PAN, naczelnik Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej w Lublinie

---